Δημοσιευμένο στην Ελευθεροτυπία στις 27 – 7 -2007

 

του Κώστα Δ. Τριαντάφυλλου, Δικηγόρου MSc

 

Tο Panopticon είναι ένα μοντέλο φυλακής που σχεδιάστηκε από τον Jeremy Bentham, το 1787 . Πρόκειται για ένα κυλινδρικό κτίριο , με τα κελιά και τους διαδρόμους περιπάτου τοποθετημένους στην περίμετρο. Στο κέντρο του κυλίνδρου, ο Bentham προέβλεπε την ύπαρξη ενός πύργου με βενετικά προπετάσματα, οπότε κάθε κίνηση των φυλακισμένων εντός ή εκτός του κελιού τους μπορούσε να ελεγχθεί από λίγους φρουρούς, οι οποίοι ήταν κρυμμένοι μέσα στον πύργο. Το μυστικό της κατασκευής, ωστόσο, κρυβόταν στην ψυχολογία των κρατουμένων, οι οποίοι μη μπορώντας να δουν τους φύλακές τους, είχαν την αίσθηση ότι συνεχώς κάποιος τους παρατηρούσε, οπότε και ο ίδιος τους ο εαυτός μετατρεπόταν σε φύλακά τους . Αυτή η τελευταία παρατήρηση είναι το σημείο – κλειδί για το Michel Foucault, τον ιστορικό και φιλόσοφο, ο οποίος ανέλυσε εκτενώς τις σύγχρονες εφαρμογές του Panopticon . Ο Foucault θεωρούσε ότι οι σύγχρονες κοινωνίες λειτουργούν ολοένα και περισσότερο ως ένα υπέρ-Panopticon, καθώς τόσο ο ιδιωτικός όσο και ο δημόσιος τομέας επενδύουν συνεχώς στην τηλεεπιτήρηση των πολιτών. Βασική αρχή της λειτουργίας του Panopticon είναι να πεισθούν οι φυλακισμένοι ότι βρίσκονται υπό καθεστώς συνεχούς και επισταμένης επιτήρησης, η οποία βεβαιώνει την αυτόματη λειτουργία της εξουσίας . Όταν κάποιος είναι συνεχώς και ενσυνείδητα υπό επιτήρηση από αόρατους παρατηρητές (μέσω της τεχνολογίας), οδηγείται σε μια ψυχολογική – συμπεριφορική κατάσταση εσωτερίκευσης του ελέγχου. Ενώ το Panopticon παρατηρεί το σώμα, στην ουσία στοχεύει στην ψυχή. Οι άνθρωποι εσωτερικεύουν τους κανόνες, συμπεριφέρονται σύμφωνα με αυτούς ακόμη και όταν δεν είναι απαραίτητο και έτσι οι ίδιοι εφαρμόζουν την εξουσία στον εαυτό τους. Η τηλεεπιτήρηση, μέσω Κλειστών Κυκλωμάτων Τηλεόρασης (Κ.Κ.Τ.) επιβάλλει αυτοπειθαρχία και ουσιαστικά «κατασκευάζει την συνείδηση» του πολίτη . Η θεωρία της «προληπτικής συμμόρφωσης» του ατόμου που γνωρίζει ότι παρακολουθείται και επομένως επιθεωρείται, έχει ως περιεχόμενο το γεγονός ότι το άτομο αυτό θα δρα στο δημόσιο χώρο, όχι όπως του επιβάλλει η προσωπικότητα του αλλά όπως θεωρεί ότι είναι κοινά αποδεκτό να δράσει . Ταυτόχρονα, η καθημερινότητα μειονοτικών ομάδων ή οι συγκεντρώσεις διαδηλωτών ουσιαστικά απαγορεύονται από την σκέψη ότι όλες οι κινήσεις επιτηρούνται, επομένως και καταγράφονται. Επίσης, έρευνες έχουν δείξει ότι η τηλεεπιτήρηση σε πολλές περιπτώσεις έχει χρησιμοποιηθεί για τον αποκλεισμό μη επιθυμητών ομάδων του πληθυσμού από εμπορικά κέντρα ή ολόκληρες αστικές περιοχές . Επιπροσθέτως, σύμφωνα με έρευνες πραγματοποιήθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι κάμερες είναι πιο δημοφιλείς στους λευκούς από ότι στους έγχρωμους Βρετανούς, κάτι που θεωρείται αποτέλεσμα του ρόλου των συστημάτων να επιβάλλουν την κοινωνική συμμόρφωση, πέραν της πρόληψης των εγκλημάτων . Συμπερασματικά, η συνεχής επιτήρηση, η ανελέητη καταγραφή της καθημερινότητας των πολιτών, η εσωτερίκευση του ελέγχου και τελικά «η κατασκευή συνειδήσεων», είναι μερικά μόνο από τα χαρακτηριστικά της πανοπτικής τηλεεπιτήρησης, τα οποία δίχως αμφιβολία οδηγούν στην καταπάτηση τόσων πολλών και τόσο θεμελιωδών δικαιωμάτων των πολιτών, που τελικά το δημόσιο συμφέρον το οποίο επικαλούνται οι υποστηρικτές τέτοιων πολιτικών όχι μόνο δε διασφαλίζεται αλλά θίγεται. Όπως έχει γράψει και ο Σπύρος Σημίτης : «η παντογνωσία δεν είναι χαρακτηριστικό των δημοκρατικών κοινωνιών».